MUNICIPALITY OF PAGBILAO, QUEZON, Historical Data of Part 2

This transcription was created with the assistance of AI-technology.

THE LEGEND OF MALBAROSA

Once upon a time, there lived in an island in the Visayas a rich and brave king who had a beautiful, good and kind daughter named Rosa. She was greatly loved by the king’s men.

Malbar was one of the king’s men. He was robust, with a handsome face, black, curly hair, slit eyes and a broad forehead. He was regarded as the bravest warrior in the whole kingdom. Everybody knew that the sultan’s desire was to marry his only daughter to a king’s son in another island so that when the two kingdoms unite, the sultan would be more known.

One moonlight night, Malbar and Rosa were talking, when Matanglawin, a ruler, arrived unexpectedly. Matanglawin had been wooing the beautiful princess, but Rosa’s responses were always negative.

The next day, Matanglawin told the king what he had seen. Upon knowing this, the sultan was very angry. He called for Malbar and asked about it. Malbar told the truth and this enraged the king very much.

“Are you a fool? You are a mere warrior courting the beautiful princess!” asked the king.

“Your Majesty,” replied Malbar, “true love does not look for wealth. True that I came not from the king’s blood, but I have the strength to defend your daughter and to tackle any difficulty I may encounter in life for her sake.”

"Oh, what a shame," said the king. He called for Matanglawin and ordered him to put Malbar in prison and punish him on the third day by means of guillotine. When Rosa heard of this, she felt very sad. That same night, she visited Malbar. Both prayed to relieve him from harm. The guards pitied the warrior very much, so they tried to help him.

Malbar and Rosa were able to escape. But they were just a few meters away from the place when Matanglawin saw them. He tried to ring the bell to awaken the king. "We better die at this moment than to let the king and his men catch us," said Rosa. "May our forefathers help us with this."

After saying this, clouds appeared in the sky. There was complete darkness. When the king came, they could not be found anymore. What they saw was a beautiful plant, which gave an enchanting perfume that they had never smelled before. The king felt very sad. He realized all his faults. "Oh, Malbar, Rosa, forgive me," he said. From that time on, the king took good care of this little plant which he called "Malbarosa."

—oOo—

TAMBAK RIVER

In the eastern part of the town of Pagbilao, there is a small river which flows from the foot of Mount Banahaw down to Tayabas Bay. Fishing is one of the most important industries of the inhabitants and this river was found very useful to the fishermen.

In the olden days, Pagbilao was subject to frequent attacks by pirates, the town being situated along the coastline of Tayabas Bay. The natives fortified the area with a coast guard post at the top of the hill at the mouth of the river, so they could easily alarm the people of the coming attack of the enemies.

The day was dawning, when the people were awakened by cannon shots from the port. The enemies had come. The women and children evacuated to the hills surrounding the town. The men took their arms and faced the enemies bravely. The enemies were numerous yet the natives stood and fought until the last. Hundreds of wounded and dead were strewn along the banks of the river.

At last the enemies were defeated. Their survivors fled to their boats and left. The great number of dead bodies was in a file. It was not possible to bury the dead bodies for they were too many. They just filed the dead bodies in the river from which they got the name, Tambak means the file of the great number of the dead bodies. Tambak River was a witness to the heroism of the townspeople of this town.

THE FIREFLY

There was once a king, a king of animals who had a ring, a beautiful ring. One day, the ring was lost. The king called for all his subjects. He told them, "My ring was lost; every one of you must look for my ring."

Every animal heeded his command but no one could find the ring of their king. He called for all his subjects again and said, "Look for my ring again; whoever may find it will be given a reward."

A small animal came to the king. He said, "Your Highness, I have seen your ring. It is there over your crown." The king took off his crown and there he saw his ring.

"Now," he said, "say what you want for a reward and you shall have it." "I want a lamp on my breast," the small animal said.

"What for do you want a lamp on your breast?" asked the king.

"The night is dark; I cannot see the way very well," the small animal said.

Since then, the firefly has been seen with a lamp on its breast as it flies.

THE LEGEND OF MAKAHIYA

A rich couple, Mang Dandoy and Aling Iska, had a twelve-year-old daughter named Maria. They loved their daughter very much. Maria was kind-hearted, industrious and obedient. However she was disliked in only one of her traits, that of being shameful in all things with other people. She was timid and unsociable and hid herself among the bushes of her flower garden whenever there was a visitor in her home.

The flowers of Maria were very popular in their town, being raised to different kinds of flowers and orchids of all sorts. These were tended by patient Maria who found pleasure while sprinkling them.

One day, the townspeople were stricken by news that a bunch of unruly people were trying to enter their town. The news said further that every male inhabitant found had been put to death and the people were deprived of their wealth consisting of money and other treasures.

The day after, Mang Dandoy’s family was the victim. The robbers were still approaching their house when Mang Dandoy made haste in hiding Maria among her flower gardens. Aling Iska was trembling with fear, much more when the robbers were breaking through their door which was closed. The couple then placed their fortune to whatever would happen, fear being consoled by their faith in God.

“My God,” was Aling Iska’s prayer, “Spare my dear daughter, protect her.” She was mumbling this when the door gave way. The robbers went through, hitting Mang Dandoy on the back of his head. Aling Iska, on the verge of escaping to join her

The daughter, Maria, among the bushes was also hit by the robbers in the head, rendering both unconscious.

The family was deprived of their treasures, after which the robbers proceeded to the flower garden to search for Maria. They searched in vain but were unfortunate, so they left for another victim of their unruly move. When the couple gained consciousness the robbers were gone. Their daughter, Maria, was their point in mind. They rushed at once to the garden to look for Maria, but they could not find her. They thought that Maria was taken by the robbers.

Suddenly, Mang Dandoy cried for pain caused by a thorn which pierced through his feet. He stooped down to remove the thorn and to his surprise he found a tiny plant with minute leaves that closed quickly. That was the first time he saw such plants. He kneeled astride to observe closely the plant. Aling Iska did the same until she put in mind that the plant itself was their daughter, Maria, being spared from the hands of the robbers.

Aling Iska burst into tears which fell directly over the tiny plant. Mang Dandoy, stunned with grief, saw these tears forming into a tiny and circular flower — a pinkish-colored flower. Thus, they (the couple) took good care of the strange plant which closed its leaves once touched. The plant which they knew was their daughter, their daughter too modest and shy.

—oOo—

THE FIRST MONKEYS

In an island in northern Luzon there lived a cruel king and queen. Their subjects hated them but being their superiors they were respected.

The king was a lover of feasts. They frequently held feasts when people of royal blood and friends were invited.

One day a feast was held. Three tables were loaded with delicious food and drinks from far away countries. During the feast an old beggar came near to one of the tables and begged for food, but she was sent away. The beggar transferred to the next table and asked again for food. She was denied again. She approached the table of the king and queen and said, “Have mercy upon me, please give even a morsel of food. I am very, very hungry.”

The queen stood with eyes wide open. She pushed the beggar out of the palace. She said, “Get out of here. This feast is not for your kind, dirty beggar like you.” The guests laughed. They got their spoons and forks and threw them at the beggar’s head. The king enjoyed the scene too. He said, “For our enjoyment let us have a contest. There is a reward for you who can hit the top of the beggar’s head.” The beggar could not escape their cruelty. She was the source of fun. Nobody in the crowd came to her rescue.

All of a sudden bright light shone over the beggar’s place, and she was changed into a beautiful lady dressed in white with a crown on her head. Her face was clear and glaring. Everyone was frightened. The lady spoke in a voice that could prick the heart.

"Oh cruel people," said the beautiful lady, "Not one of you owns a heart that is good enough. How merciless are you. What you have done will bring harm to you all. You will all become animals — animals who have men's figures and move like them too."

After having spoken so, each piece of silverware that was thrown at her moved to join the buttocks of each of those present. Those became the tails, their clothes were changed into hair on their skin. Their hands grew longer and whatever attempt they made to speak, they could only say karas. They were ashamed of their appearance so they fled to the mountains and lived there since then. They became the first monkeys in the islands.

—oOo—

ALAMAT NG BANAHaw

Sa isang malaking bundok sa gitna ng pulo ng Luzon ay maraming mag-anak na nakatira. Kabilang dito ang mag-asawang Lukban at Bayabas na may isang anak na lalaki si Limbas. Sa mga naninirahan sa naturang bundok, si Limbas ay namumukod sa lakas, sa tapang at sa bilis. Sa kanyang panunudla ay bihirang usa, baboy-ramo at malalaking ibon ang nakaliligtas.

Si Limbas ay naging bantog. Ang kanyang katangian ay naging hantungan ng paghanga ng marami. Hanggang sa malayong pook ay nakarating ang balitang kabayanihan ni Limbas.

Dahil sa biglang pagkawala ni Limbas, isang araw ay nanimdim nang gayon na lamang ang kanyang mga magulang. Pagkalipas ng pitong araw ng pagkabalisa ng mag-asawa ay sa rarating si Limbas na may dalang isang balutan ng sari-saring damit at pagkain. Sa tanang buhay ng mag-asawa ay noon lamang sila nakakita ng gayong nagliliwanag damit at nagsasarapang pagkain. Sa pagtatanong ng may halong paghanga ng mag-asawa ay ganito ang paliwanag ni Limbas.

“May isa pong maginoong balbasin na sa akin ay nakipagkilala. Sa maharlikang tahanan nito sa tuktok ng bundok, ako ay ipinagsama. Doon ang lahat ng hayop gaya ng mga manok, pato, usa ay panay puti ang balahibo. Isinama ako ng engkantado upang maglakbay sa buong Luzon. Bago po kami naghiwalay ay ibinigay niya sa akin ang balutang ito upang ipasalubong sa inyo.

Yaong balutan ng damit at pagkaing pasalubong ni Limbas sa kanyang mga magulang ang unang bigay ng engkantado. May bilin ito kay Limbas na kailangang humalik muna sa ka-

MAY NG KANYANG MGA MAGULANG bago iabot niya ang balutan sa kanila. Ang hindi paghalik ng kamay maaring makapagbago sa anyo ng bagay na ipinagkaloob ng engkantado. Tinandaan na-may ni Limbas ang bilin ng engkantado. Malimit mawala si Limbas ngunit bumabalik naman sa ikapitong araw. Hindi rin miminsan sa kanyang pagbalik ay sari-saring kasuotan at pagkain ang kanyang dala na nakapagpapasaya sa kalooban ng kanyang mga magulang.

Minsan, sa pagbalik ni Limbas isang balutan ng maliliit na bolang ginto ang ipinagkaloob ng engkantado. Dahil sa tuwa ni Limbas ay nakalimutan ang humalik muna sa kamay ng kanyang mga magulang. Karaka’y binuksan niya ang balutan, kasabay ng pagsasabing “narito ang ating kayamanan, mga bolang ginto”!

Nguni’t nabigo ang mag-anak. Di sukat akalain; dahil sa kanilang nakita ay napasigaw si Limbas ng “Ba Anahaw! Ba Anahaw!” Buhat noon ay tinawag na Banahaw ang malaking bundok na nasa gitna ng Luzon na kinatitirikan nina Limbas. Ang pinagsamulan naman ng Tayabas at Lukban ay ang sa mga magulang ni Limbas.

—oOo—

ANG ALAMAT NG BIGAS

Noong araw ang bigas ay hindi kilala rito sa ating bayan. ang kinakain ng ating mga ninuno ay mga bungang-kahoy, gulay, isda, ibon at mga mailap na hayop na kanilang nahuhuli sa kagubatan. Hindi sila marunong magbungkal ng lupa. Hindi rin sila marunong mag-alaga ng hayop. Kapag sa isang pook na tinigilan nila ay wala na silang makuhang gulay o bungang-kahoy at wala na silang mahuling isda at mga hayop ay lumilipat sila sa ibang pook.

Maligaya sila sa ganoong uri ng pamumuhay. Samantalang ang mga lalaki ay nangangaso, ang mga babae nama’t bata ay nangingisda, namimitas ng mga bungang-kahoy o kaya’y namamana ng ibon. Ano man ang pagkaing makuha ng bawat pangkat ay kanilang pinaghahati-hatian.

Minsan ay isang pulutong ng mga nangangaso ang nakarating sa kordilyera dahilan sa paghabol sa baboy ramo. Nahapo sila kaya ibinaba nila ang kanilang mga dala-dalahan at sila’y nagpahinga sa ilalim ng punong kahoy. Napansin nilang may mga dumadating sa kanilang harapan na di pangkaraniwang mga tao, kaiba sa kanila, sila’y nagulat at bigla silang nangatakot. Nilapitan sila at binigyan ng mga pagkain. Isang babaing bata pa ang nag-abyaad sa kanila, ipinagluto sila ng mga inihaw sa kawayan, tinuhog ang mga pirasong laman ng kanilang huli pagkatapos ay inilagay sa baga. Binigyan sila ng tig-isang ‘bias ng kawayan may lamang mga butil na puti at pagkatapos ay yaon ang inialok na siyang ulam. Tumanggi sila at ang sabi ay hindi raw sila nakain ng uod. Iyan ay hindi uod wika ng isang bathala.

—oOo—

Iyan ay kanin o nilutong bigas. Bunga iyan ng halaman-damong aming inaalagaan. Magsigulog kayo ng matikman ninyo ang pagkain ng bathala. Pagkatapos ay saka kayo magsabi kung dapat o hindi dapat na kumain kayo ng kanin, ang wika ng bathala.

Hindi na tumutol sila, nakisalo sila sa bathala. Naging masigla ang kanilang katawan pagkatapos nilang kumain. Pagkatapos ay nagpasalamat sila sa bathala at bago sila umalis ay pina-baunan pa sila ng tig-isang sako na puno ng palay (mumunting butil na kulay ginto kung tawagin ay palay) ito’y inyong bebayuhin, tatahipan at linisang mabuti upang maging bigas, ang bigas ay inyong hugasan at isilid sa bias ng kawayang may tubig at lutuin sa apoy upang maging kanin, ang inyong mga sakit ay maaalis at lalakas ang inyong mga katawan. Ang matira sa inyong palay ay inyong binhiin at itanim sa binungkal na lupa kung panahon ng tagulan, kung dumating na ang panahong taginit ay makikita ninyong ang mga butil ay mamumula na kulay ginto tulad ng inyong binhi sa ngayon, at iyon ay maaaring na ninyong anihin. Lumakad na kayo at ipakilala ninyo ang pagbubungkal at pagtatanim ng palay. Kung kayo ay marunong na nito ay kayo ay giginhawa sa inyong mga pamumuhay, hindi na kayo magpapagala-gala kung di mamimirimhan na kayo sa isang pook.

Buong kasiyahang loob na sumunod ang mga mangangaso sa tagubilin ng mga bathala.

Kaya simula noon ang bigas ay nakilala na ng ating mga ninuno, natuto silang magbungkal ng lupa, mag-alaga ng hayop at magtayo ng mga tahanang palagian.

ALAMAT NG MALBAROSA

Noong araw ay may isang mayaman at matapang na sultan. Siya ay naghahari sa isang pulo sa kabisayan. May isang anak siyang dalagang ang pangalan ay Rosa. Maganda si Rosa, mahinhin at mabait. Mahal na mahal siya ng mga tauhan ng hari. Halos hagkan nila ang lupang niyayapakan ng prinsesa.

Si Malbar ay isang binatang mandirigma. Kabilang siya sa hukbo ng sultan. Matipuno ang katawan niya. Bilugan ang kanyang mukha. Malago at lun-elon ang maitim na buhok. Malapad ang kanyang noo at may kaunting kasingkitan ang kanyang mata. Si Malbar ang pinakakisig at pinakamatapang na lalaki sa buong kaharian. Siya at si Rosa ay magkasintahan, ngunit hindi nila ipinababatid sa sultan ang bagay na ito. Natakot sila sa malupit na sultan. Batid nilang ang hangad ng sultan ay makasal ang prinsesa sa prinsipe ng anak ng hari sa kalapit na pulo. Ibig ng sultan na ang kaharian niya at ang kaharian ng prinsipe ay magkaisa upang lalo siyang maging makapangyarihan. Isang gabing kabilugan ang buwan ay naguusap si Malbar at si Rosa sa halamanan ng palasyo. Nakita sila ni Matanglawin. Si Matanglawin ay isang pinuno sa hukbo ng sultan. Matagal na siyang na siyang nanunuyo sa prinsesa. Inggit na inggit si Matanglawin ng makitang naguusap sina Malbar at Rosa.

Kinabukasan ay nagtungo sa sultan si Matanglawin. Isinumbong niya ang paguusap ng dalawa. Galit na galit ang...

sultan. Noon din ay ipinatawag niya si Malbar. Itinanong dito kung totoo nga ang sumbong ni Matanglawin na sila ni Rosa ay magkasintahan. Hindi nagsinungaling si Malbar, buong tapang na inamin niya na sila nga ni Rosa ay magkasintahan. Lalong nagalit ang sultan.

Nahihibang ka ba? ang sigaw ng sultan. Ikaw na isang hamak na sundalo ay nangingibig sa isang prinsesa? Mahal na sultan, ang tugon ni Malbar, ang pagibig po ay hindi umuuri sa katauhan o kayamanan ng isang tao, kung tunay man pong ako’y hindi anak hari ay may lakas po naman akong maaring magtangol sa kahinaan ng iyong anak. May mga bisig po akong handang humanap ng kanyang ikabubuhay.

“Lapastangan”, ang tungayaw ng sultan. “Walang utang na loob!”. Hindi ka na nahiya sa sarili mo! Tinawag ng sultan si Matanglawin. Ipinipiit si Malbar at inutos na ang binata ay pugutan ng ulo paglipas ng tatlong araw. Nang mabalitaan ni Rosa ang nangyari kay Malbar ay nagmakaawa siya sa sultan. Ipinakiusap niyang huwag ng pugutan ng ulo si Malbar, hindi nakinig ang sultan. Nalungkot si Rosa nang gabing iyon ay dinalaw niya sa piitan si Malbar. Kapuwa sila lumuha. Ang mga kawal na nagbabantay sa piitan ni Malbar ay naawa sa kanila. Mahal nila ang prinsesa kaya pinabayaan nila itong makalapit kay Malbar. Tulungan namin kayong tumakas, ang sabi ng mga kawal, ngunit kami ay ipagsama ninyo, sapagkat kung kami ay titigil dito ay ipapapatay kami ng sultan.

Gayon na lamang ang tuwa ni Malbar at ni Rosa. Binuksan ng mga tanod ang pinto ng piitan. Pinalaya nila si Malbar. Nagpauna ang mga kawal sa dalawang tumakas. Sa likod ng palasyo sila nagdaan. Nasa kabila na nga ng pader ang mga

kawal ay bago pa lamang sumasampa sina Malbar at Rosa. Nang sandaling yaon ay dumungaw sa isang bintana si Matanglawin at nakita niya ang dalawang tumatakas. Sunod-sunod na pinukpok ang gong upang pukawin ang sultan at ang mga kawal. Narinig ng dalawa ang alingaw-ngaw ng gong at sila ay nalungkot. “Malbar, sa sandaling ito ay ibig ko pa ang mamatay tayo kapuwa kay sa abutin tayo ng kawal ng aking ama”, ang sabi ni Rosa. Ganiyan din ang maisip ko, ang tugon ni Malbar. Hinihiling ko sa aking mga ninunong malaon ng namatay na tayo’y kunin na bago abutin ng iyong ama.

Pagkasabi nito ay biglang nagdilim ang langit. Isang kumpol na ulap ang tumakip sa mukha ng buwan. Kumidlat ngunit hindi kumulog. Nang dumating sa may pader ang sultan ay wala na ang dalawa. Sa tahi ng pader ay may isang munting halamang kulot ang mga lungtiang dahon. Ang tinurang halaman ay nagsasabog ng halimuyak na noon lamang nila naamoy.

Nalungkot ang sultan. Nabatid niyang hindi wasto ang kanyang ginawa kaya sina Malbar at Rosa ay kinupkop ng mga bathala ng kanilang lipi. Malbar! Rosa! patawarin ninyo ako mga anak! ang kanyang wika. Simula noon ang munting halaman ay kanyang inalagaan at tinawag na MALBAROSA.

ALAMAT NG TAMBAK

Sa bayan ng Pagbilao, lalawigan ng Quezon, ay may isang ilog na maliit. Ang ilog na ito ay nagsimula sa paanan na maalamat ng bundok Banahaw at dumadaloy na patungo sa look ng Tayabas. Ang bunganga ng ilog na ito ay nagsisilbing landas ng di mabilang na mangingisda.

Ayon sa matatandang alamat ang bayan ng Pagbilao, sapagkat nasa dalampasigan ng look ng Tayabas ay malimit dalawin ng mga tulisang dagat noong unang panahon.

Kabilang sa mga tulisang dagat na iyon ay ang mga moro na labis na kinatatakutan ng mga mamamayan ng Pagbilao. Naglagay sila ng mga bantayan sa bunganga ng ilog upang maihudyat ang pagdating ng mga kaaway. Naghanda sila ng mga sandata at mga kawal upang maipagtanggol ang bayan kung sakali et lusubin ng mga tulisan.

Isang madalim na araw ay ginulantang ang bayan sa pamamagitan ng tatlong putok ng maliliit na kanyon sa bantayan. Dumating ang kaaway. Ang mga lalaki ay inihanda ang mga sandata, ang mga babae at mga bata ay lumikas na patungo sa mga burol na nakapaligid sa bayan ng Pagbilao.

Napakarami ng kaaway. Nagtanggol ng buong giting ang mga mamamayan. Nagkaroon ng madugo at mapoy na labanan sa pampang ng ilog. Ang magkabilang panig ay nalagasan ng marami. Daang-daang mga bangkay at sugatan ang naghampalang sa pampang ng ilog. Sa wakas ay nagapi ang kalaban. Ang mga nangatirang buhay ay nagsiurong ng madalian sa kanilang sasakyan.

Dahil sa karamihan ng mga bangkay ay hindi na nakuhang maibaon ng mga taong bayan. Itinambak na lamang nila sa ilog.

Mula noon ang ilog na ito ay nakilala sa pangalang Tambak.

Iyan ang piping saksi ng kagitingan ng mga mamamayan ng Pagbilao.

ANG ALITAPTAP

May isang hari. Siya ay hari ng mga hayop. Ang hari ay may singsing. Maganda ang singsing ng hari. Isang araw ay nawala ang singsing ng hari. Hinanap ng hari ang kanyang singsing. Hindi niya makita ang singsing. Tinawag ng hari ang mga hayop. “Ang singsing ko ay nawala,” ang sabi ng hari. “Hanapin ninyo ang aking singsing,” hinanap ng mga hayop ang singsing ng hari.

Hindi nila makita ang singsing. Tinawag uli ng hari ang mga hayop. “Hanapin ninyong mabuti ang singsing ko”, ang sabi ng hari. “Bibigyan ko ng gantimpala ang makakita sa singsing”. Isang maliit na hayop ang lumapit sa hari. “Mahal na hari”, ang sabi niya. “Nakita ko na po ang singsing mo”. “Nariryan po sa ibabaw ng inyong korona”, ang sabi ng maliit na hayop. Inalis ng hari ang kanyang korona sa ulo. Nakita niya ang singsing sa ibabaw ng korona. Natuwa ang hari sa alitaptap. “Sabihin mo naman kung ano ang iyong ibig”. “Mahal na hari,” ang sabi niya, “Ibig ko po sana ay magkaroon ng ilaw sa dibdib”. “Bakit ibig mong magkaroon ng ilaw sa dibdib.” “Madilim po ang gabi, hindi ko makitang mabuti ang daan.” Binigyan siya ng hari ng ilaw sa dibdib. Kung kaya’t mula noon ay ang alitaptap ay makikita nating palaging may ilaw na dala-dala kung siya’y lumilipad.

ANG MAKAHIYA

Si mang Dondoy at si aling Iska ay mayaman. Sila ay may isang anak na babae na labindalawang taon ang gulang. Ang pangalan niya ay Maria.

Mahal nina mang Dondoy at aling Iska si Maria. Mabait si Maria. Siya ay mapagkawanggawa, masipag at masunurin sa magulang. Si Maria ay may isang kapintasan, siya ay mahihiyain. Nahihiyang makipag-usap sa mga tao. Kung may parauhín sa kanilang bahay ay nagtatago siya sa kanilang halamanan.

Ang halaman nina Maria ay balita sa bayan. Maraming sari-saring bulaklak sa halamanang ito. Alagang-alaga ni Maria ang kanyang halamanan.

Isang araw ay natakot ang mga tao sa bayan nina Maria. Nabalitaan nilang may isang pulutong ng mga tulisan pumasok sa kanilang bayan. Pinetay raw ng mga tulisan ang bawat lalaking matagpuan. Kinuha nila ang salapi ng mga tao.

Kinabukasan ay nagtungo ang mga tulisan sa bayan nina Maria. Malayo pa ay natanawan na ni mang Dondoy ang masasamang loob. Kanyang pinapagtago sa halamanan si Maria. Takot na takot si aling Iska. Nang marinig nilang sinisira na ng mga tulisan ang malaking pintuan nila, sila ay tumalaga na sa anumang mangyayari.

“Diyos ko,” ang panalangin ni aling Iska. Iligtas mo po ang aking anak! Siyang pagkasira ng pintuan. Napasok ng mga tulisan ang kanilang tahanan. Pinelo ng mga tulisan ang ulo ni mang Dondoy. Tatakbo sana si aling Iska at paroroonan ang kan-

yang anak. Pinalo rin siya sa ulo ng mga tulisan. Nawalan din siya ng malay.

Kinuha ng mga tulisan ang kanilang salapi at mga hiyas. Nagtungo sa halamanan ang mga tulisan. Hinehanap nila si Maria. Hindi nila nakita si Maria. Umalis na sila upang manloob naman sa ibang bahay.

Noong matuhan ang dalawang matanda ay wala na ang mga tulisan. Dali-dali silang nagtungo sa halamanan. Hinanap nila ang kanilang anak. Hindi nila nakita. Akala nila’y nakuha ng mga tulisan.

Walang anu-ano’y napaaray si mang Dondoy. Tumungo siya upang tingnan ang mga nakatinik sa kanyang paa. Namangha siya ng makita ang isang maliit na halamang dali-daling nagtitiklop ang kanyang mga dahon. Noon lamang niya nakita ang halamang yaon. Lumuhod na rin at nakitingin si aling Iska. Nahulaan ni aling Iska na ang halamang iyon si Maria na iniligtas ni Bathala sa kamay ng mga tulisan.

Napaluha si aling Iska at lalong namangha si mang Dondoy nang makita niyang parang himalang bawa’t patak ng luha ni aling Iska na nalaglag sa halamanan ay naging maliit at mabibilog na bulaklak na ang kulay ay rosa-lila.

Mula noo’y inalagaan nila ang halamang munting na sa tuwing masaselang ay tumitikom ang mga dahon. Batid nilang yaon ang kanilang anak na mahihiyain.

Transcribed from: Historical Data of the Municipality of Pagbilao, Province of Quezon, online at the National Library of the Philippines Digital Collections.